DENEYİMCİ YAKLAŞIM ve BEDENLEŞTİRİLMİŞ GERÇEKLİK

(Lakoff & Johnson 1980, 1999; Johnson & Lakoff 2002; Lakoff 1987; Johnson 1987)
Deneyimci yaklaşım anlamın nasıl deneyimlediğini, nasıl kavramsallaştırdırdığını ve nasıl soyut düşünebildiğimizi aşağıdaki ilkeler doğrultusunda açıklar:

• Kavramlar ve akıl bedene sıkı sıkıya bağlıdır.
• Yaratıcı süreçlerin —metafor, imgeleme, metonomi, ilkörnekler, çerçeveler, düşünsel alanlar — kavramsallaştırılması ve nedenselliği temeldir.
• Hem doğuşutan gelen hem de öğrenilen bilişsel mekanizmalar birlikte çalışarak soyut düşünceyi oluşturur.
• Deneyim etkileşimli bir süreçtir. Bir yandan organizmanın kendisinden kaynaklanan nörolojik ve fizyolojik sınırlamalar diğer yandan, insanın içinden bulunduğu çevre ve onunla aynı beden ve beyne sahip insanlarla etkileşimi sonucu oluşur.
• Zihin dünyayı bizim onu deneyimlediğimiz ve algıladığımız biçimde yansıtır. Zihin hem bağımlı (literal) hem de değişmeci (figurative)dir.
• Dil zihin içinde ayrı bir modül değildir. Dilde temel olan anlam ve kavramsallaştırmadır. Anlam belli bir kavramsal içeriği oluşturma biçimimizdir. Doğruluk, tümcede anlatılan durumun anlaşılmasına bağlıdır ve görecelidir.

KAVRAMSAL METAFOR KURAMI: TEMELLER
Anlamlı kavramsal yapıların dayandığı imge şemaları, bedenle yaşanan olaylardan yola çıkarak imgeleme yoluyla oluşturulan bütüncül düzenlerdir. Kavramsal metaforu oluşturan bilişsel yapının temel düzeyini oluştururlar. Deneyimler, imgeleme yoluyla soyut bilişsel bir düzeye, metaforlar yardımıyla taşınır.

Kimi İmge Şemaları ve Metafor Uzantıları
• Kap (container): iç-sınırlar-dış
Depresyona girdi / komadan çıktı (DURUMLAR KAPLARDIR)
• Yol (path): kaynak-yol-hedef
Anlaşamayınca yolları ayrıldı. (HAYAT / AŞK BİR YOLCULUKTUR)
• Güç (force): engelleme, engelin kaldırılması
Aşk ayaklarımı yerden kesti ve beni peşinden sürekledi. (DUYGU BİR GÜÇTÜR)

İnsanı insan yapan birçok soyut kavram — zaman, nedensellik, akıl, benlik, duygu, ahlak — metaforlarla ortaya çıkar ve anlaşılır olur.

KAVRAMSAL METAFOR DİZGESİ NASIL ÇALIŞIYOR?

Soyut bir kavramsal alanın çoğunlukla somut ve daha basit olan başka bir kavramsal alan yardımıyla anlaşılması.

Dilsel metafor örnekleri:
Aşkından yandı tutuştu / eridi; aşk sevenin ateşte yanmasıdır; kalbimde kor bir ateş yanar

A kavramı B’dir. AŞK ATEŞTİR
A hedef kavram alanı (öznel değerlendirmeye açık, betimlenen konu) AŞK
B kaynak kavram alanı ATEŞ

Hedef ve kaynak kavram alanları arasındaki uygun eşleşme. Hedef kavramın farklı özelliklerinin kaynak alanda bulunması:

aşkın yoğunluğu AŞK ATEŞTİR
aşka duyulan ihtiyaç AŞK BİR GIDADIR
aşk ilişkisindeki gelişme AŞK BİR YOLCULUKTUR

İki Tür Metafor

• Birincil Metaforlar (primary metaphors): Günlük deneyimlerimiz bizim, engellenemez bir biçimde, birincil metaforları edinmemize yol açar. Bu metaforlar, öznel yargılarımız ve duyuşsal-motor deneyimlerimizle bağlantılıdır ve evrenseldir. Düşüncenin bu metaforik biçimini otamatik ve bilinçsiz olarak ediniriz.

BİLMEK GÖRMEKTİR
Öznel değerlendirme: Bilgi
Duyuşsal-motor alan: Görme
Örnek: Gördün mü ? Bak, tam söylediğim gibi oldu.
Birincil deneyim: Bilgiyi görme yoluyla elde etme.

• Karmaşık Metaforlar (complex metaphors): Birincil ve basit metaforların birleşmesi sonucu ortaya çıkar. Çoğunlukla sosyo-kültürel kayanak alanlarını kullandıkları için kültürden kültüre farklılık gösterirler.

AŞK BİR YOLCULUKTUR > HAYAT BİR YOLCULUKTUR > OLAY YAPISI METAFORU

Kavramsal metafor nörolojik bir olaydır. Kavramlar arasındaki metafor eşlemesi, fiziksel olarak nöroloji haritaları şeklinde gerçekleşir (Narayana 1997).

Metafor ne tür bir şey?
Dilsel
Kavramsal
Sosyo-kültürel
Nörolojik
Bedensel

TÜRKÇE ve İNGİLİZCEDE AŞK METAFORLARI

VERİ TOPLAMA

(1) İçinde hedef kavramın (aşk, aşkından vb.) geçtiği Türkçe anlatımlar google arama motoru kullanılarak toplandı. Anlatımların içerdiği metaforlar araştırmacılar tarafından ayrıştırıldı ve herbir kaynak alanın kaç ifadede kullanıldığı niceliksel olarak belirlendi (bkz. Ek 2).

ÇİLE ÇEKMEK
Aşkından mahvolmak/ kahrolmak/ beter / perişan olmak / kan ağlamak /yıkılmak
• Dert / çile çekmek
Aşk yaşayanların çilesi / yarin derdindeyim /dertli gönül
Aşk sevdiğinin derdini ve çilesini hiç düşünmeden çekmektir
• acı çekmek
Dünyanın en acı duygusunu aşk yaşatır /aşk azap veren tuhaf bir duygu / aşk ızdırap veren duygu seli / aşk canın yana yana o dikenli yollara adım atmaktır / Aşk acı veren mutluluk / Aşk acı çekmekten mutluluk duymaktır / çektiğin acıdan hoşlanmak/ aşk öyle bir acıdır ki dert sahibi arzu eder

(2) Halk şiirlerinde aşk, aşık ve sevgili hedef alan sözcükleri tarandı. Google taramasında bulunmayan, ancak şiirlerde kullanımını belirlediğimiz sevgiliye ilişkin metafor kaynak alanları bütünceye eklendi.

ŞİFACI
Şu dertli gönlümün Lokman’ı sensin
Kırıldı kanadım sarabilir mi
... Yıkılmış gönülümü yapabilir mi (Karacaoğlan)

(3) Yukarıda anlatılan yöntemle saptadığımız Türk kültürüne özgü aşk metaforu kaynak alanlarının, günümüz gençleri arasındaki kullanımlarını ve farklı görünümlerini belirlemek için Mersin Üniversitesi öğrencilerinden “aşk sizce nasıl bir süreçtir? Bu süreçte neler hisseder, neler yaşarsınız?” sorularını yazılı cevaplamalarını istedik. Tasavvuftaki aşk olgusunun kavramsal izlerinin yazılı anlatımlarda bulunduğunu gördük.
Büyük bir heycan duyarsın, kendini daha iyi hisseder ve ne olduğunun kim olduğunun farkına varırsın. Aslında bu tamamen bir teslimiyettir. Bile bile tutsak olmaktır aşka. Ama bu tutsaklık karşı cinse değil aşkın kendisinedir. Çünkü insan kendi iç dünyasında yaşadığı aşkı ilahlaştırır ve ona tanrıya davrandığı gibi davranır büyük bir tapınma göstererek. O yüzdendir bir insan nasıl Tanrıya ulaşamaz ise sevgiliye duyduğu aşka ve karşı cinse de ulaşamaz....

SONUÇLAR

a) İngilizce ve Türkçe aşk duygusunu dile getiren metaforların birçoğu örtüşmektedir, evrenseldir:

Kavramsal metafor: AŞK DELİLİKTİR
Türkçe: Senin için deli oluyorum.
İngilizce: I am crazy about you

b) İngilizce ve Türkçe aşk duygusunu dile getiren kavramsal metaforlar aynı olsa da bunların dildeki görünümlerinde (deyimler, bileşikler, ikilemeler) farklılık gözlenmektedir:

Kavramsal metafor: AŞK ATEŞTİR
Türkçe: Aşkından yandı tutuştu.
İngilizce: He was burning with love.

c) Türkçe, karmaşık metaforlarda, Türk toplumunun kültürel özelliklerini gösteren kavramsal eşlemelere sahiptir.

Kavramsal metafor: AŞK ULAŞILMAZ BİR HEDEFE YOLCULUKTUR
Türkçe: Aşkından dağlara / yollara / çöllere düşmek.
İngilizce: Literatürdeki veride karşılığı yok.

d) Türkçe, İngilizceden farklı olarak, aşk duygusunu, Türk toplumunun kültürel değerlerini ve geçmişini yansıtacak biçimde dile getiren kavramsal metaforlara sahiptir.

Kavramsal metafor: AŞK ÖLÜMCÜL BİR GÜÇTÜR

Türkçe:
Aşkına kurban olayım
Mahşere gel de, geleyim
Tek sözün yeter, can feda sana
Herşeyim senin, uğruna öleyim
Canımı vereyim

İngilizce: Literatürdeki veride karşılığı yok

e) İngilizce, aşk duygusunu, İngiliz ve Amerikan kültürlerini yansıtacak biçimde dile getiren, Türkçede ender gördüğümüz kavramsal metaforlara sahiptir.

Kavramsal metafor: AŞK TİCARİ BİR ALIŞVERİŞTİR (Amerikan İngilizcesi’nde)

İngilizce: She has invested a lot in that relationship (O bu ilişkiye çok yatırım yaptı).
Türkçe: Oluşturduğumuz bütüncede karşılığı yok.

f) Türkçedeki kimi kavramsal aşk metaforlarının kaynakları Türk kültürüne özgü dilsel ve felsefi temellere dayanır. Örneğin, tasavvufdaki dünya görüşünden kaynaklanan aşk ve romantik aşk arasındaki benzer kavramsal metaforlar bunlardan biridir.

Kavramsal metafor: AŞK ÇİLE ÇEKMEKTİR

Türkçe: Sultanım sensiz çekerim çile, ağlarım bile bile.
İngilizce: Literatürdeki veride karşılığı yok.

Ek 1: Türkçe-İngilizce Karşılaştırmalı Aşk Metaforları

BÜTÜNCEYE DAYALI METAFOR ÇALIŞMASI

Hedef ve kayanak alanlar arasındaki bilişsel eşlemede kullanılan ifadelerin çeşitlerini belirleme ve bu eşlemenin sistematik bir sunumu bütünceye dayalı bir çalışmayla gerçekleşebilir. Bu proje, Stefanowitsch (2006)’ın önerdiği metafor örüntüleri çözümlemesi (metaphorical pattern analysis) yöntemini kullanarak Türkçedeki duygu metaforlarının (aşk, öfke, mutluluk) kapsamlı bir sunumunu yapmayı amaçlamaktadır.

Metafor örüntüleri çözümlemesi

• Hedef kavram alanına gönderme yapan sözcüksel birimler bulunur.
• Bu sözcüksel birimlerin metafor ifadeleri içindeki yerleri ve oluşan metafor eşlemeleri saptanır.

Aşkından mahvolmak / perişan olmak.
Aşk sevdiğinin derdini ve çilesini hiç düşünmeden çekmektir .

Yukardaki örnekler, hedef alanın (aşk, aşkından) sözcüklerini içermektedir ve bunlar ÇİLE ÇEKMEK kaynak alanının sözdizimsel ve anlambilimsel çerçevesi içinde yer almaktadır (X den mahvolmak / perişan olmak; X in derdini / çilesini çekmek).

• Kapsamlı bir veri ya da bütünce üzerinden hedef alan sözcükleri belirlenerek, bunların sözdizimsel ve anlambilimsel çerçeveler içindeki yerlerinin bulunmasıyla metafor örüntüleri oluşturulur.

• Kavramsal metaforların bir alt alanını oluşturan bu örüntüler, bize belli bir dildeki sözcüksel birimlerin, birçok farklı dilde bulunan daha büyük ölçekli kavramsal eşlemelerle nasıl etkileşime girdiğini, sistematik ve kapsamlı olarak inceleme olanağı sağlar.

Bütünceye dayalı metafor çalışmalarının sonuçları

• Belli kavramsal eşlemelerin doğasını ve önemini anlamak.
• Kavramsal eşlemeleri tetikleyen ifadelerin yapısal özelliklerine bağlı genelleme yapmak.
• Kavramsal eşlemenin metine bağlı özelliklerini belirlemek.
• Diller-arası farkları belirlemek